Τι αξία θα έχουν τα πολιτιστικά δεδομένα στην Ευρώπη του αύριο, και ποιος διασφαλίζει ότι θα παραμείνουν αξιόπιστα, ανοικτά για όλους και αξιοποιήσιμα; Με την καινούρια έννοια του “Κοινού Ευρωπαϊκού Χώρου Δεδομένων” διαμορφώνεται ένα νέο ψηφιακό τοπίο, όπου η πολιτιστική γνώση αποκτά διαλειτουργικότητα, ασφάλεια και νέα δυναμική επαναχρησιμοποίησης. Η νέα Στρατηγική της ΕΕ για τον πολιτισμό ενδυναμώνει τον ρόλο της Europeana και εισάγει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης – και το ΕΚΤ συμμετέχει ενεργά σε αυτή τη μετάβαση, με το SearchCulture.gr.
Τον Ιανουάριο 2026, δημοσιεύτηκε η Στρατηγική 2025-2030 για τον Κοινό Ευρωπαϊκό Χώρο Δεδομένων για την Πολιτιστική Κληρονομιά (Common European Data Space for Cultural Heritage), η οποία διαμορφώνει το πλαίσιο μέσα στο οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση φιλοδοξεί να μετασχηματίσει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο τα πολιτιστικά δεδομένα, παράγονται, διαμοιράζονται και επαναχρησιμοποιούνται.
Η Στρατηγική καθορίζει το όραμα, τις προτεραιότητες και τις δράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ψηφιακή αξιοποίηση της πολιτιστικής κληρονομιάς έως το 2030. Η Στρατηγική αποτελεί συνέχεια της Σύστασης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής του 2021 και βασίζεται στις υποδομές, τα πρότυπα και την κοινότητα της European, η οποία λειτουργεί ως βασικός φορέας υλοποίησης του Data Space.
Βάση αυτής, οι χώροι δεδομένων διέπονται από ενιαίο πλαίσιο διαλειτουργικότητας, κοινούς μηχανισμούς διακυβέρνησης, πρότυπα και υπηρεσίες που υποστηρίζουν ασφαλείς συναλλαγές δεδομένων. Στόχος είναι να δημιουργήσουν το θεσμικό, επιχειρησιακό και τεχνικό πλαίσιο για τη διευκόλυνση του διαμοιρασμού δεδομένων σε διαφορετικούς θεματικούς τομείς. Υποστηρίζονται οριζόντια από το Data Space Support ώστε να υπάρχει μία προβλεπόμενη αρχιτεκτονική των υποδομών.
Η Στρατηγική εντάσσει τον Χώρο Δεδομένων Πολιτιστικής Κληρονομιάς στο ευρύτερο οικοσύστημα των κοινών ευρωπαϊκών Data Spaces, συνδέοντάς τον με πολιτικές για τα δεδομένα, την Tεχνητή Nοημοσύνη, την ψηφιακή αυτάρκεια, την πολυγλωσσία και την ανθεκτικότητα της Ευρώπης.
Tα Data Spaces επιταχύνουν τις ευρωπαϊκές πολιτικές για τα δεδομένα
Τα Data Spaces (Χώροι Δεδομένων) είναι μια ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για την εφαρμογή και την επιτάχυνση των ευρωπαϊκών πολιτικών για τα δεδομένα. Οι ευρωπαϊκές πολιτικές προωθούν την αποκεντρωμένη διάθεση των δεδομένων, την ασφάλεια, τη διάθεση υψηλής αξίας δεδομένων και τη διασφάλιση της καλής διακυβέρνησης δεδομένων στην Ευρώπη.
Τα Data Spaces διέπονται από ενιαίο πλαίσιο διαλειτουργικότητας, κοινούς μηχανισμούς διακυβέρνησης, πρότυπα και υπηρεσίες που υποστηρίζουν ασφαλείς συναλλαγές δεδομένων. Στόχος είναι να δημιουργήσουν το θεσμικό, επιχειρησιακό και τεχνικό πλαίσιο για τη διευκόλυνση του διαμοιρασμού δεδομένων σε διαφορετικούς θεματικούς τομείς. Υπάρχουν 14 Data Spaces (Ενέργεια, Υγεία, Γλώσσα, Οικονομία,, κ.λπ.). Αυτά υποστηρίζονται οριζόντια από το Data Space Support Center και υπάρχει μια προβλεπόμενη αρχιτεκτονική των υποδομών.
Ο Κοινός Χώρος Δεδομένων για την Πολιτιστική Κληρονομιά
Ο Κοινός Χώρος Δεδομένων για την Πολιτιστική Κληρονομιά έχει ως στόχο:
- να ανοίξει και να δημοκρατικοποιήσει την πρόσβαση στην ευρωπαϊκή πολιτιστική κληρονομιά,
- να ενισχύσει την επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων για καινοτομία, έρευνα, δημιουργικές βιομηχανίες και οικονομική ανάπτυξη,
- να υποστηρίξει την ψηφιακή μετάβαση των πολιτιστικών οργανισμών,
- να διασφαλίσει αξιόπιστη διακυβέρνηση, διαλειτουργικότητα και σεβασμό σε νομικά και ηθικά ζητήματα.
Στον πυρήνα της Στρατηγικής βρίσκονται τρεις αλληλένδετες προτεραιότητες (υποδομή, πρόσβαση και επανάχρηση, ψηφιακός μετασχηματισμός), που πλαισιώνουν την τεχνολογική υποδομή με ορθή διακυβέρνηση, ανοικτή πρόσβαση και τη βιώσιμη ψηφιακή ανάπτυξη του τομέα.
1. Ισχυρή και διαλειτουργική υποδομή δεδομένων
Πρώτη βασική προτεραιότητα αποτελεί η διατήρηση και περαιτέρω εξέλιξη μιας αξιόπιστης και διαλειτουργικής υποδομής δεδομένων. Η στρατηγική στηρίζεται στην υφιστάμενη εμπειρία της Europeana, ως υποδομής συσσώρευσης, ενώ παράλληλα προωθεί νέους μηχανισμούς διαμοιρασμού, όπως καταλόγους δεδομένων και ασφαλή, διαφανή τρόπο ανταλλαγής δεδομένων μεταξύ διαφορετικών τομέων και οργανισμών.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην υποστήριξη ποικίλων τύπων δεδομένων – από πολυγλωσσικό και θεματικό περιεχόμενο έως 3D και σύνθετα datasets – καθώς και στη διαλειτουργικότητα με άλλους ευρωπαϊκούς Χώρους Δεδομένων. Η εφαρμογή των αρχών FAIR και CARE, σε συνδυασμό με την ενίσχυση της αυτοδιαχείρισης των δεδομένων των παρόχων, της επαναχρησιμοποίησης και της εμπορικής αξιοποίησής τους, συνθέτουν ένα πλαίσιο που δίνει προτεραιότητα στην αξιοπιστία, τη δήλωση προέλευσης και την προστασία των δεδομένων, ιδιαίτερα ενόψει της αυξανόμενης χρήσης τους από συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης.
2. Πρόσβαση και επαναχρησιμοποίηση των δεδομένων
Η δεύτερη προτεραιότητα αφορά τη μεγιστοποίηση της αξίας των πολιτιστικών δεδομένων μέσω της πρόσβασης και της επαναχρησιμοποίησής τους. Η Europeana.eu διατηρείται ως κεντρικό σημείο πρόσβασης, ενώ προβλέπεται η περαιτέρω βελτίωση των API, των εργαλείων και των μηχανισμών αναζήτησης, ώστε να εξυπηρετούνται αποτελεσματικότερα διαφορετικές ομάδες χρηστών.
Κομβικό ρόλο διαδραματίζει η πολυγλωσσική πρόσβαση, αξιοποιώντας με υπεύθυνο τρόπο την Τεχνητή Νοημοσύνη για μεταφράσεις, καθώς και η ανάπτυξη συγκεκριμένων περιπτώσεων χρήσης με βάση τη ζήτηση: από την έρευνα και την εκπαίδευση έως την Τεχνητή Νοημοσύνη, τις τεχνολογίες XR, τον τουρισμό και τις δημιουργικές βιομηχανίες. Ο Κοινός Ευρωπαϊκός Χώρος Δεδομένων Πολιτιστικής Κληρονομιάς τοποθετείται έτσι ως κρίσιμη δεξαμενή ποιοτικών δεδομένων για ευρωπαϊκές εφαρμογές AI, συμβάλλοντας στη διασφάλιση της πολιτισμικής και γλωσσικής ποικιλομορφίας στα ψηφιακά μοντέλα.
3. Ψηφιακή μετάβαση του τομέα πολιτιστικής κληρονομιάς
Η τρίτη προτεραιότητα αφορά άμεσα την ψηφιακή μετάβαση των ίδιων των πολιτιστικών οργανισμών. Η στρατηγική προωθεί την υιοθέτηση κοινών προτύπων για την ψηφιοποίηση, τα μεταδεδομένα και τη μακροχρόνια διατήρηση, ενώ ενθαρρύνει την υπεύθυνη αξιοποίηση τεχνολογιών όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη, τα τρισδιάστατα μοντέλα, η Επαυξημένη Πραγματικότητα και τα Ανοικτά Διασυνδεδεμένα Δεδομένα.
Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην ενίσχυση ψηφιακών δεξιοτήτων και στη μείωση του ψηφιακού χάσματος, ιδίως για μικρούς σε μέγεθος και λιγότερο ώριμους οργανισμούς, μέσα από τη δικτύωση, την ανταλλαγή τεχνογνωσίας και τη συνεργασία μεταξύ πολιτιστικού, ακαδημαϊκού και τεχνολογικού τομέα.
Καθοριστική θεωρείται και η ενεργή εμπλοκή των κρατών-μελών, ώστε οι στόχοι της Σύστασης του 2021 να επιτευχθούν έως το 2030, καθώς και η διερεύνηση βιώσιμων μοντέλων λειτουργίας και χρηματοδότησης του Χώρου Δεδομένων σε βάθος χρόνου.
Ένα νέο κεφάλαιο για τη Europeana και τα πολιτιστικά δεδομένα
Συνολικά, η Στρατηγική 2025–2030 σηματοδοτεί τη μετάβαση της Europeana από μια κατεξοχήν πύλη πρόσβασης σε έναν πολυεπίπεδο, διαλειτουργικό ευρωπαϊκό Χώρο Δεδομένων – έναν χώρο που δίνει έμφαση στη διακυβέρνηση δεδομένων από τους παρόχους, στη διασύνδεση με άλλα Data Spaces, στην επαναχρησιμοποίηση δεδομένων υψηλής αξίας και στη βιώσιμη ψηφιακή ανάπτυξη του τομέα πολιτιστικής κληρονομιάς.
Αποτελεί, τελικά, ένα θεμέλιο για την ευρωπαϊκή ψηφιακή αυτάρκεια στον πολιτισμό, την καινοτομία και τη μακροχρόνια διατήρηση της συλλογικής πολιτιστικής μνήμης.
To EKT στο νέο τοπίο που διαμορφώνεται
Το Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου (ΕΚΤ) υλοποιεί τον θεσμικό του ρόλο στον τομέα των δεδομένων πολιτισμού μέσω του SearchCulture.gr, της εθνικής υποδομής συσσώρευσης, τεκμηρίωσης και διάθεσης πολιτιστικών δεδομένων. Το SearchCulture.gr αναπτύσσεται από το 2013 και λειτουργεί ως ο επίσημος, διαπιστευμένος εθνικός συσσωρευτής για την ευρωπαϊκή πλατφόρμα Europeana και, κατ’ επέκταση, ως βασικός εθνικός κόμβος του Κοινού Ευρωπαϊκού Χώρου Δεδομένων για την Πολιτιστική Κληρονομιά.
Μέσω του SearchCulture.gr, το ΕΚΤ αναπτύσσει και λειτουργεί μια ολοκληρωμένη εθνική υποδομή για τη συσσώρευση, τυποποίηση, σημασιολογική διασύνδεση, ασφαλή φύλαξη και κεντρική διάθεση ψηφιακών πολιτιστικών πόρων, υποστηρίζοντας την επαναχρησιμοποίησή τους σύμφωνα με τις αρχές των FAIR δεδομένων και των Ανοικτών Διασυνδεδεμένων Δεδομένων. Παράλληλα, διαμορφώνει και εφαρμόζει κοινές προδιαγραφές διαλειτουργικότητας και ποιότητας για τα μεταδεδομένα και τα ψηφιακά αρχεία, διασφαλίζοντας υψηλό επίπεδο τεκμηρίωσης, ψηφιοποίησης και διαλειτουργικότητας στα έργα ψηφιακού πολιτισμού που χρηματοδοτούνται με δημόσιους πόρους, ενώ εγγυάται και τη μακροχρόνια προσβασιμότητα των ψηφιακών αρχείων των πολιτιστικών συλλογών που φιλοξενούνται στην υποδομή.
Τα παραπάνω καθιστούν ήδη το SearchCulture.gr κεντρική υποδομή του ελληνικού Χώρου Δεδομένων για την Πολιτιστική Κληρονομιά. Η υποδομή αυτή, μαζί με τις πολιτικές και τις επιχειρησιακές πρακτικές που την περιβάλλουν, πρόκειται να επεκταθεί και να αναβαθμιστεί περαιτέρω. Σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού, τον κατεξοχήν θεσμικό φορέα χάραξης της εθνικής στρατηγικής για τον ψηφιακό πολιτισμό, σε ευθυγράμμιση με τη στρατηγική της Europeana και του Κοινού Ευρωπαϊκού Χώρου Δεδομένων για την Πολιτιστική Κληρονομιά, καθώς και με την υποστήριξη του έργου PHAROS AI Factory, στο οποίο συμμετέχει το ΕΚΤ, στόχος της είναι η ενίσχυση της διάχυσης της πολιτιστικής κληρονομιάς και η επιτάχυνση του ψηφιακού μετασχηματισμού του πολιτιστικού τομέα, μέσω προσεγγίσεων που βασίζονται στην επιστήμη των δεδομένων και την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Πηγή άρθρου: https://www.ekt.gr/