Qwant ή ψηφιακή υποτέλεια: ώρα για ευρωπαϊκή αναζήτηση με δικαιώματα

Η αναζήτηση στο διαδίκτυο δεν είναι ουδέτερη υπηρεσία. Είναι πεδίο ισχύος, ελέγχου και κυριαρχίας. Και η Ελλάδα δεν έχει κανέναν λόγο να παραμένει παθητικός καταναλωτής αμερικανικών πλατφορμών.

Αν η Ευρώπη μιλά σοβαρά για ψηφιακή κυριαρχία, τότε πρέπει επιτέλους να σταματήσει να φέρεται σαν ψηφιακή αποικία. Δεν γίνεται να συζητάμε για δημοκρατία, δικαιώματα, ανθεκτικές υποδομές, στρατηγική αυτονομία και ανοιχτό οικοσύστημα, ενώ η βασική πύλη πρόσβασης στη γνώση και την πληροφορία παραμένει σχεδόν απόλυτα εξαρτημένη από λίγες αμερικανικές πλατφόρμες. Η μηχανή αναζήτησης δεν είναι ένα αθώο εργαλείο ευχρηστίας. Είναι κρίσιμη υποδομή της δημόσιας σφαίρας. Όποιος ελέγχει την αναζήτηση, ελέγχει σε μεγάλο βαθμό και την πρόσβαση στην πληροφορία, την ιεράρχηση της ορατότητας και τελικά τους όρους συμμετοχής στον ψηφιακό κόσμο. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή πλέον μιλά ρητά για ανάγκη ενίσχυσης της τεχνολογικής κυριαρχίας και για μια «κυρίαρχη και ανθεκτική» ψηφιακή Ευρώπη. Αυτό δεν μπορεί να μένει σύνθημα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η στήριξη του Qwant δεν είναι καταναλωτική προτίμηση. Είναι πολιτική στάση. Το Qwant δηλώνει καθαρά ότι δεν αποθηκεύει το ιστορικό αναζήτησης για χρήση σε προφίλ, δεν πουλά προσωπικά δεδομένα και δεν χρησιμοποιεί cookies ή advertising trackers για να ορίζει το προφίλ του χρήστη. Αυτή η θέση δεν λύνει από μόνη της όλα τα προβλήματα του διαδικτύου, αλλά συγκρούεται ευθέως με το κυρίαρχο μοντέλο της πλατφορμικής οικονομίας, όπου η συμπεριφορά του χρήστη αντιμετωπίζεται ως πρώτη ύλη προς εμπορική αξιοποίηση. Για όποιον υπερασπίζεται ψηφιακά δικαιώματα, η διαφορά είναι θεμελιώδης: ο πολίτης δεν είναι προϊόν.

Ας το πούμε καθαρά. Οι μεγάλες αμερικανικές πλατφόρμες δεν κυριάρχησαν μόνο επειδή έφτιαξαν καλύτερα εργαλεία. Κυριάρχησαν επειδή έχτισαν ολόκληρα οικοσυστήματα εξάρτησης, συγκέντρωσης δεδομένων και δικτυακής ισχύος. Η Ευρώπη, αντί να επενδύσει έγκαιρα σε δικές της βασικές ψηφιακές υποδομές, επέτρεψε να παγιωθεί μια κατάσταση όπου η αναζήτηση, η διαφήμιση, το cloud, τα κοινωνικά δίκτυα και πλέον η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργούν πάνω σε στρώματα τεχνολογικής εξάρτησης. Αυτό ακριβώς είναι που πρέπει να σπάσει. Και σπάει μόνο όταν οι ευρωπαϊκοί θεσμοί, οι δημόσιοι οργανισμοί, τα πανεπιστήμια, οι κοινότητες ανοιχτού λογισμικού και οι ίδιοι οι πολίτες αρχίζουν να μεταφέρουν χρήση, νομιμοποίηση και ορατότητα σε ευρωπαϊκές εναλλακτικές. Το Qwant είναι μία από τις λίγες υπαρκτές τέτοιες εναλλακτικές στο πεδίο της αναζήτησης.

Η αξία του Qwant δεν περιορίζεται στην ιδιωτικότητα. Αποκτά μεγαλύτερη σημασία επειδή εντάσσεται σε μια ευρύτερη προσπάθεια δημιουργίας ευρωπαϊκής υποδομής αναζήτησης. Η σύμπραξη Qwant και Ecosia για το European Search Perspective ανακοινώθηκε το 2024 ακριβώς ως βήμα για έναν ευρωπαϊκό δείκτη αναζήτησης με έμφαση στην ανεξαρτησία και την ψηφιακή κυριαρχία. Και το 2025 η Ecosia ανακοίνωσε ότι άρχισε ήδη να παρέχει αποτελέσματα από αυτόν τον νέο ευρωπαϊκό index στους χρήστες της. Αυτό έχει τεράστια πολιτική σημασία: δείχνει ότι η Ευρώπη μπορεί να πάψει να ζητιανεύει «καινοτομία» από τρίτους και να αρχίσει να χτίζει δικές της βασικές υποδομές. Όχι θεωρητικά, αλλά επιχειρησιακά.

Για την ΕΕΛΛΑΚ και συνολικά για τις κοινότητες ελεύθερου λογισμικού στην Ελλάδα, το ζήτημα είναι απολύτως στρατηγικό. Δεν αρκεί να υπερασπιζόμαστε Linux, LibreOffice, ανοικτά πρότυπα και διαλειτουργικότητα, αλλά να αφήνουμε εκτός συζήτησης την ίδια την πύλη της πληροφορίας. Η αναζήτηση πρέπει να ενταχθεί στον πυρήνα της ατζέντας για την ψηφιακή αυτονομία. Σχολεία, πανεπιστήμια, βιβλιοθήκες, ερευνητικά κέντρα, οργανώσεις πολιτών, δημόσιοι φορείς και κοινότητες τεχνολογίας μπορούν να δοκιμάσουν και να προτείνουν το Qwant ως προεπιλεγμένη επιλογή όπου αυτό είναι εφικτό. Μπορούν να το εντάξουν σε οδηγούς ψηφιακής υγιεινής, σε εκπαιδευτικά εργαστήρια, σε εγκαταστάσεις Firefox και GNU/Linux, σε πολιτικές προστασίας προσωπικών δεδομένων και σε δημόσιες συζητήσεις για την τεχνολογική ανεξαρτησία της Ευρώπης. Το να συνεχίσουμε σαν να μην υπάρχει εναλλακτική είναι πλέον πολιτική συνενοχή στην εξάρτηση.

Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το Qwant είναι τέλειο. Δεν είναι. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θέλουμε να παραμείνουμε εγκλωβισμένοι σε ένα διαδίκτυο όπου η πρόσβαση στη γνώση διαμεσολαβείται από υποδομές που δεν ελέγχουμε, δεν λογοδοτούν δημοκρατικά στην Ευρώπη και δεν σχεδιάστηκαν με βάση τα δικαιώματα των πολιτών. Αν η απάντηση είναι όχι, τότε χρειάζεται καθαρή θέση: στήριξη ευρωπαϊκών εναλλακτικών, πίεση για δημόσιες πολιτικές υπέρ ανοιχτών και κυρίαρχων ψηφιακών υποδομών, και πρακτική υιοθέτηση εργαλείων που μειώνουν την εξάρτηση. Η κοινότητα ανοιχτού λογισμικού στην Ελλάδα δεν πρέπει να παρακολουθεί αυτή τη μάχη από την εξέδρα. Πρέπει να μπει μπροστά. Να ενημερώσει, να οργανώσει, να τεκμηριώσει, να πιέσει θεσμικά και να υιοθετήσει στην πράξη ευρωπαϊκές λύσεις όπως το Qwant. Η ψηφιακή κυριαρχία δεν θα μας χαριστεί. Ή θα την οικοδομήσουμε, ή θα συνεχίσουμε να ζούμε μέσα στην ψηφιακή υποτέλεια που ήδη γνωρίζουμε.