Η Ιταλία υιοθέτησε πρόσφατα μια νομοθετική τροποποίηση που επεκτείνει τη διάρκεια των αποκλειστικών δικαιωμάτων για τις λεγόμενες «απλές» (μη δημιουργικές) φωτογραφίες από 20 σε 70 έτη. Πρόκειται για μια δραστική αλλαγή, η οποία –ελλείψει διορθωτικών παρεμβάσεων– απειλεί να προκαλέσει σοβαρή ζημιά στην πρόσβαση στην πολιτιστική κληρονομιά και στο κοινό κτήμα.
Η διττή φύση της φωτογραφίας στο ιταλικό δίκαιο
Για δεκαετίες, το ιταλικό δίκαιο πνευματικής ιδιοκτησίας αναγνώριζε τη διττή φύση της φωτογραφίας:
- Δημιουργικές φωτογραφίες, οι οποίες προστατεύονται ως πλήρη έργα πνευματικής ιδιοκτησίας για 70 χρόνια μετά τον θάνατο του δημιουργού.
- Απλές, τεκμηριωτικές φωτογραφίες, οι οποίες προστατεύονται μόνο για 20 χρόνια από τη δημιουργία τους, καθώς ο ρόλος τους είναι κυρίως πληροφοριακός και όχι καλλιτεχνικός.
Αυτή η ισορροπία επέτρεψε σε αρχεία, βιβλιοθήκες, μουσεία, ερευνητές, εκπαιδευτικούς και στο ευρύ κοινό να έχουν πρόσβαση, να ψηφιοποιούν και να επαναχρησιμοποιούν εκατομμύρια εικόνες που καταγράφουν τη σύγχρονη κοινωνική και πολιτιστική ιστορία της Ιταλίας.
Μια «τεχνική» τροποποίηση με τεράστιες συνέπειες
Η υπόθεση ξεκινά στις 8 Οκτωβρίου 2025, όταν η Ιταλική Γερουσία ενέκρινε το νομοσχέδιο DDL 1184 με τίτλο «Απλοποίηση και ψηφιοποίηση διοικητικών διαδικασιών». Πρόκειται για ένα πολυθεματικό νομοθετικό πακέτο που καλύπτει εντελώς άσχετους μεταξύ τους τομείς – από τις λιμενικές δραστηριότητες έως την ασφάλεια στην εργασία.
Ανάμεσα σε αυτές τις τεχνικές διατάξεις, σχεδόν απαρατήρητη, ενσωματώθηκε η Τροπολογία 15.0.2, η οποία εισάγει νέα διατύπωση του Άρθρου 92 του Ιταλικού Νόμου περί Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σύμφωνα με αυτή:
Το αποκλειστικό δικαίωμα επί των φωτογραφιών διαρκεί έως το τέλος του εβδομηκοστού έτους μετά την παραγωγή τους.
Με μία μόνο πρόταση, οι απλές τεκμηριωτικές φωτογραφίες εξισώνονται χρονικά με τα πλήρη, δημιουργικά έργα, κλειδώνοντας ουσιαστικά το υλικό αυτό πίσω από ένα καθεστώς αποκλειστικότητας 70 ετών.
Αντίδραση της κοινωνίας των πολιτών
Πολιτιστικοί οργανισμοί, ακαδημαϊκές ενώσεις, ερευνητές, βιβλιοθήκες και επαγγελματίες των αρχείων απηύθυναν ανοιχτή επιστολή προς την Υπουργό Πολιτισμού της Ιταλίας, πριν την κατάθεση του νομοσχεδίου στη Βουλή των Αντιπροσώπων. Οι ανησυχίες τους ήταν ξεκάθαρες:
Εάν εγκριθεί, η τροπολογία αυτή θα προκαλέσει ανυπολόγιστη ζημιά στην ιστορική έρευνα, την ακαδημαϊκή ελευθερία και την αξιοποίηση της ιταλικής φωτογραφικής κληρονομιάς, περιορίζοντας αδικαιολόγητα το κοινό κτήμα.
Οι υπογράφοντες τονίζουν ότι η συντριπτική πλειονότητα των απλών φωτογραφιών δεν έχει δημιουργικό χαρακτήρα. Η αξία τους έγκειται στο ότι λειτουργούν ως πηγές γνώσης. Η ψηφιοποίησή τους κατέστη εφικτή ακριβώς επειδή εισέρχονταν στο κοινό κτήμα μετά από 20 χρόνια, συχνά με τη χρήση δημόσιων πόρων.
Η ψήφιση του νόμου και τα ανοιχτά ερωτήματα
Παρά τις προειδοποιήσεις, η Βουλή των Αντιπροσώπων (Camera Act No. 2655) ενέκρινε το νομοσχέδιο στις 26 Νοεμβρίου 2025. Ο νόμος της 2ας Δεκεμβρίου 2025, αρ. 182, δημοσιεύθηκε στην Επίσημη Εφημερίδα της Κυβέρνησης (Gazzetta Ufficiale, Σειρά Ι, αρ. 281 της 3ης Δεκεμβρίου 2025) και τέθηκε σε ισχύ στις 18 Δεκεμβρίου 2025.
Παραμένουν, ωστόσο, κρίσιμα ερωτήματα:
- Θα εφαρμοστεί η 70ετής προστασία μόνο σε μελλοντικές φωτογραφίες;
- Ή θα ισχύσει και αναδρομικά για υλικό που δεν είχε ακόμη περάσει στο κοινό κτήμα;
Η δεύτερη εκδοχή θα επιδείνωνε δραματικά τις επιπτώσεις, αφαιρώντας από το κοινό πρόσβαση σε υλικό που μέχρι πρότινος θεωρούνταν ελεύθερα επαναχρησιμοποιήσιμο.
Γιατί το κοινό κτήμα έχει σημασία
Η επέκταση αυτής της προστασίας δεν πλήττει μόνο την πολιτιστική κληρονομιά της Ιταλίας. Θέτει σε κίνδυνο θεμελιώδεις αρχές όπως η ανοιχτή πρόσβαση, η διαφάνεια και η ορθολογική αξιοποίηση δημόσιων επενδύσεων – αρχές που κατοχυρώνονται τόσο σε εθνικό όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Οι οργανισμοί και οι ερευνητές που αντιδρούν δηλώνουν ότι θα συνεχίσουν τις προσπάθειες υπεράσπισης του κοινού κτήματος και ζητούν έναν ουσιαστικό διάλογο, με στόχο την αποκατάσταση της προηγούμενης νομοθετικής ισορροπίας ανάμεσα στην προστασία και την ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση.
Πηγή άρθρου: https://communia-association.org/