Από το «δωρεάν περιεχόμενο» στα ψηφιακά κοινά
Κάθε μέρα χρησιμοποιούμε εικόνες, κείμενα, μουσική, εκπαιδευτικό υλικό, επιστημονικά δεδομένα και έργα πολιτισμού που βρίσκουμε στο Διαδίκτυο. Η ευκολία της αντιγραφής δημιουργεί συχνά την εντύπωση ότι ό,τι βρίσκεται online είναι και ελεύθερο προς χρήση. Δεν είναι έτσι. Πίσω από κάθε φωτογραφία, άρθρο, διάγραμμα ή ψηφιοποιημένο έργο υπάρχει ένας δημιουργός, ένας οργανισμός ή μια κοινότητα που το παρήγαγε και το διέθεσε με συγκεκριμένους όρους.
Εδώ βρίσκεται η σημασία των αδειών Creative Commons. Δεν είναι απλώς ένας εύκολος τρόπος να βρίσκουμε «δωρεάν υλικό». Είναι μια νομική και κοινωνική υποδομή που επιτρέπει στη γνώση, στην εκπαίδευση, στην επιστήμη και στον πολιτισμό να κυκλοφορούν και να επαναχρησιμοποιούνται με σαφείς κανόνες.
Σήμερα, με την παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη να μεσολαβεί όλο και περισσότερο ανάμεσα στον δημιουργό και στον αναγνώστη, αυτή η σχέση αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Το ζητούμενο δεν είναι μόνο να παραμείνει η γνώση ανοικτή. Είναι να παραμείνει ορατή η προέλευσή της. Αυτό σημαίνει, στην πράξη, να κρατήσουμε το Διαδίκτυο ανθρώπινο.
Τι σημαίνει πραγματικά Creative Commons
Οι άδειες Creative Commons δεν καταργούν τα πνευματικά δικαιώματα. Ο δημιουργός εξακολουθεί να έχει τα δικαιώματά του, αλλά δηλώνει εκ των προτέρων ποιες χρήσεις επιτρέπει χωρίς να χρειάζεται κάθε επόμενος χρήστης να ζητά ξεχωριστή άδεια.
Οι βασικοί όροι είναι τέσσερις. Το BY απαιτεί αναφορά στον δημιουργό. Το SA, δηλαδή παρόμοια διανομή, σημαίνει ότι οι προσαρμογές πρέπει να διανέμονται με την ίδια ή συμβατή άδεια. Το NC περιορίζει την εμπορική χρήση και το ND δεν επιτρέπει τη διανομή τροποποιημένων εκδοχών.
Από αυτούς τους όρους προκύπτουν οι έξι βασικές άδειες: CC BY, CC BY-SA, CC BY-ND, CC BY-NC, CC BY-NC-SA και CC BY-NC-ND. Η CC BY είναι η πιο ανοικτή από αυτές, ενώ η CC BY-NC-ND η πιο περιοριστική.
Διαφορετική περίπτωση είναι το CC0. Δεν είναι μία ακόμη άδεια, αλλά εργαλείο με το οποίο ο δικαιούχος επιδιώκει, στον μέγιστο βαθμό που επιτρέπει η νομοθεσία, να διαθέσει το έργο στο κοινό κτήμα. Η αναφορά στον δημιουργό δεν αποτελεί τότε νομική υποχρέωση, παραμένει όμως καλή πρακτική.
Πού βρίσκουμε έργα που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε
Υπάρχουν πλέον πολύ μεγάλες δεξαμενές ανοικτού περιεχομένου. Η Wikipedia και το Wikimedia Commons προσφέρουν τεράστιο όγκο εικόνων και άλλου υλικού. Στην εκπαίδευση υπάρχουν πλατφόρμες ανοικτών εκπαιδευτικών πόρων, ενώ στην επιστήμη λειτουργούν αποθετήρια και περιοδικά ανοικτής πρόσβασης. Αντίστοιχα, μεγάλα μουσεία, βιβλιοθήκες και πολιτιστικοί φορείς διαθέτουν ψηφιοποιημένες συλλογές με ανοικτούς όρους χρήσης.
Ένα από τα πιο χρήσιμα εργαλεία είναι το Openverse, μια ανοικτού κώδικα μηχανή αναζήτησης για εικόνες και αρχεία ήχου με ανοικτές άδειες.
Υπάρχει όμως ένας σημαντικός κανόνας: δεν αρκεί να εμπιστευόμαστε τη μηχανή αναζήτησης. Πρέπει πάντα να ανοίγουμε την αρχική σελίδα του έργου και να επιβεβαιώνουμε την άδεια. Τα μεταδεδομένα μπορεί να είναι ελλιπή ή λανθασμένα.
Η ασφαλής πρακτική είναι απλή: βρίσκουμε το έργο, πηγαίνουμε στην πρωτογενή πηγή, επιβεβαιώνουμε την άδεια, ελέγχουμε αν επιτρέπεται η χρήση που σχεδιάζουμε και κρατάμε τα στοιχεία της αναφοράς.
TASL: ο απλός κανόνας της σωστής αναφοράς
Για να αποδίδουμε σωστά ένα έργο, μπορούμε να χρησιμοποιούμε τον κανόνα TASL:
Title, Author, Source, License, δηλαδή Τίτλος, Δημιουργός, Πηγή, Άδεια.
Μια σωστή αναφορά μπορεί να έχει τη μορφή: «Τίτλος έργου», όνομα δημιουργού, σύνδεσμος προς το πρωτότυπο, CC BY 4.0, με σύνδεσμο προς την άδεια.
Δεν αρκεί να γράψουμε «Πηγή: Internet», ούτε απλώς «Creative Commons». Το Creative Commons δεν είναι συγκεκριμένη άδεια. Πρέπει να αναφέρουμε αν πρόκειται, για παράδειγμα, για CC BY 4.0 ή CC BY-NC-SA 4.0.
Όταν τροποποιούμε ένα έργο, πρέπει επίσης να δηλώνουμε ότι έχει γίνει αλλαγή. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε μεταφράσεις, περικοπές, δημιουργικούς μετασχηματισμούς εικόνων ή άλλες μορφές προσαρμογής.
Από το TASL στο TASIL
Στις πολιτιστικές συλλογές υπάρχει συχνά ακόμη ένας κρίσιμος παράγοντας: ο φορέας που συντηρεί και ψηφιοποιεί το έργο.
Ένα μουσείο, μια βιβλιοθήκη, ένα αρχείο ή ένα πανεπιστήμιο μπορεί να έχει επενδύσει σημαντικούς πόρους στη συντήρηση, την τεκμηρίωση, τη φωτογράφηση και την ψηφιακή διάθεση ενός αντικειμένου.
Γι’ αυτό είναι χρήσιμη η λογική TASIL, με την προσθήκη του Institution, δηλαδή του φορέα. Ακόμη και όταν ένα έργο βρίσκεται στο κοινό κτήμα, η αναγνώριση του φορέα που το ψηφιοποίησε συμβάλλει στη βιωσιμότητα των ανοικτών πολιτιστικών συλλογών.
Η ανοικτή διάθεση δεν πρέπει να κάνει αόρατους όσους φροντίζουν και συντηρούν τα κοινά.
Συλλογή, προσαρμογή και συνδυασμός έργων
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η διάκριση ανάμεσα στη συλλογή και στην προσαρμογή.
Όταν τοποθετούμε ανεξάρτητα έργα το ένα δίπλα στο άλλο, δημιουργούμε κατά κανόνα μια συλλογή. Μια παρουσίαση μπορεί, για παράδειγμα, να περιλαμβάνει δικό μας κείμενο, μια φωτογραφία CC BY και ένα διάγραμμα CC BY-SA. Τα έργα παραμένουν διακριτά και καθένα εξακολουθεί να διέπεται από τη δική του άδεια.
Δεν μπορούμε λοιπόν να δηλώσουμε ότι ολόκληρη η παρουσίαση είναι CC BY και να θεωρήσουμε ότι αυτή η άδεια αντικαθιστά τις άδειες των έργων τρίτων. Η άδεια αφορά μόνο το περιεχόμενο για το οποίο έχουμε τα σχετικά δικαιώματα.
Η προσαρμογή είναι διαφορετική περίπτωση. Μια μετάφραση βιβλίου, ένας δημιουργικός μετασχηματισμός εικόνας ή η σύνθεση πολλών έργων σε ένα νέο ενιαίο έργο μπορεί να αποτελούν προσαρμογή. Σε αυτές τις περιπτώσεις πρέπει να εξετάζουμε αν η αρχική άδεια το επιτρέπει.
Οι άδειες ND δεν επιτρέπουν τη διανομή προσαρμοσμένων εκδοχών. Οι άδειες SA επιβάλλουν περιορισμούς στην άδεια με την οποία μπορεί να διανεμηθεί η νέα προσαρμογή. Επομένως, όταν κάνουμε δημιουργικό συνδυασμό πολλών έργων, η συμβατότητα των αδειών πρέπει να εξετάζεται πριν από τη δημιουργία και όχι στο τέλος.
Η αναφορά πηγής ως υποδομή εμπιστοσύνης
Η σωστή αναφορά δεν είναι απλώς νομική υποχρέωση. Επιτρέπει στον αναγνώστη να εντοπίσει το πρωτότυπο, να ελέγξει την πληροφορία και να γνωρίζει ποιος δημιούργησε το έργο.
Αυτό είναι κρίσιμο στην εποχή της ΤΝ. Ένα σύστημα μπορεί σήμερα να συνθέτει πληροφορίες από εκατοντάδες πηγές και να παρουσιάζει ένα νέο κείμενο χωρίς να είναι εμφανές ποιοι δημιούργησαν την αρχική γνώση.
Αν αυτή η πρακτική κυριαρχήσει, υπάρχει ο κίνδυνος η Wikipedia, τα ανοικτά επιστημονικά περιοδικά, τα μουσεία, οι βιβλιοθήκες, οι δημοσιογράφοι και οι ανεξάρτητοι δημιουργοί να μετατραπούν σε αόρατη πρώτη ύλη.
Η αναφορά στην πηγή έχει λοιπόν τρεις λειτουργίες: αναγνώριση του δημιουργού, δυνατότητα επαλήθευσης και επιστροφή αξίας και προσοχής στις κοινότητες που παράγουν τη γνώση.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν πρέπει να μετατρέψει τα ψηφιακά κοινά σε αόρατη πρώτη ύλη.
Πώς κρατάμε τελικά το Διαδίκτυο ανθρώπινο
Πριν χρησιμοποιήσουμε οποιοδήποτε έργο, μπορούμε να κάνουμε έναν σύντομο έλεγχο: Βρήκα την αρχική πηγή; Επιβεβαίωσα την ακριβή άδεια; Επιτρέπει τη χρήση που θέλω; Επιτρέπει τροποποίηση; Έδωσα σωστά τίτλο, δημιουργό, πηγή και άδεια; Δήλωσα τις αλλαγές που έκανα; Διατήρησα τις αρχικές άδειες των έργων τρίτων;
Αυτή η μικρή διαδικασία εκφράζει μια πολύ μεγαλύτερη αρχή. Ένα ανοικτό Διαδίκτυο δεν είναι απλώς ένας χώρος από τον οποίο παίρνουμε ελεύθερα υλικό. Είναι ένα οικοσύστημα στο οποίο δημιουργούμε πάνω στο έργο άλλων, αναγνωρίζουμε τη συμβολή τους και επιτρέπουμε στους επόμενους να συνεχίσουν την ίδια αλυσίδα.
Έτσι κρατάμε το Διαδίκτυο ανθρώπινο: με ανοικτή γνώση, αλλά και με προέλευση, αναγνώριση, υπευθυνότητα και σεβασμό στους ανθρώπους και στις κοινότητες που τη δημιουργούν.
Πηγές:
Creative Commons, Reusing CC-Licensed Content: Η επίσημη καθοδήγηση του Creative Commons για την επαναχρησιμοποίηση έργων, το TASL, την απόδοση δημιουργού και τη χρήση έργων του κοινού κτήματος: https://creativecommons.org/reusing-cc-licensed-content/
Creative Commons, Recommended Practices for Attribution: Η αναλυτική επίσημη καθοδήγηση για τη σωστή αναφορά δημιουργού, πηγής, άδειας και τροποποιήσεων σε έργα Creative Commons: https://wiki.creativecommons.org/wiki/Recommended_practices_for_attribution
Creative Commons, Compatible Licenses: Η επίσημη τεκμηρίωση για τη συμβατότητα αδειών, ιδιαίτερα στις προσαρμογές έργων που χρησιμοποιούν όρους ShareAlike: https://creativecommons.org/compatible-licenses/
Openverse, About Openverse: Η επίσημη σελίδα της ανοικτού κώδικα μηχανής αναζήτησης ανοικτού περιεχομένου, η οποία επισημαίνει και την ανάγκη ανεξάρτητης επαλήθευσης των στοιχείων άδειας στην πρωτογενή πηγή: https://openverse.org/about/
Creative Commons, 25 Years of Choosing to Share: Το επετειακό πλαίσιο του Creative Commons για τα 25 χρόνια λειτουργίας του και για τη σημασία της ανοικτής γνώσης, της αναγνώρισης των δημιουργών και της διατήρησης ενός ανθρώπινου Διαδικτύου στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης: https://creativecommons.org/25th-anniversary/