Για είκοσι πέντε χρόνια, η Wikipedia λειτούργησε με βάση έναν άτυπο αλλά εξαιρετικά αποδοτικό κύκλο: εθελοντές γράφουν άρθρα, οι μηχανές αναζήτησης τα αναδεικνύουν, οι αναγνώστες φτάνουν στη Wikipedia, ένα μικρό ποσοστό τους γίνεται συντάκτες ή δωρητές, και ο κύκλος επαναλαμβάνεται. Η νέα μελέτη του Open Future και της Wikimedia CH υποστηρίζει ότι αυτός ο κύκλος σπάει — και ότι το διακύβευμα δεν είναι απλώς η επισκεψιμότητα, αλλά το ποιος ελέγχει τον τρόπο με τον οποίο παράγεται και επικυρώνεται η γνώση.
Τρεις κύκλοι, τρεις αλγόριθμοι
Οι συγγραφείς διαβάζουν την ιστορία του διαδικτυακού οικοσυστήματος γνώσης μέσα από τρεις διαδοχικούς «κύκλους γνώσης» (knowledge loops), καθένας με τον δικό του κυρίαρχο αλγόριθμο.
Ο πρώτος κύκλος συνδέθηκε με τις μηχανές αναζήτησης και κυρίως με την Google. Ο αλγόριθμος PageRank ανέδειξε εξαρχής τη Wikipedia και περιόρισε τους κλώνους της· ήδη από το 2008 το μεγαλύτερο μέρος της επισκεψιμότητας προερχόταν από την αναζήτηση. Η σχέση ήταν συμβιωτική, αλλά δομικά ασύμμετρη: δεν υπήρξε ποτέ διαπραγμάτευση, μόνο μια de facto ισορροπία που εξαρτιόταν από την καλή θέληση ενός μόνο εμπορικού παίκτη. Το κρίσιμο δίδαγμα, γράφουν οι συγγραφείς, είναι ότι ένας κύκλος που δημιουργείται μόνος του μπορεί και να διαλυθεί μόνος του.
Ο δεύτερος κύκλος, αυτός των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, ουσιαστικά δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Οι αλγόριθμοι της αναζήτησης στέλνουν τον χρήστη έξω· οι αλγόριθμοι του feed είναι σχεδιασμένοι να τον κρατούν μέσα. Η Wikipedia δέχτηκε σποραδικές εκρήξεις επισκεψιμότητας γύρω από viral θέματα, τις οποίες οι κοινότητες συνήθως αντιμετώπισαν αμυντικά (κλείδωμα άρθρων, αναιρέσεις) αντί να τις μετατρέψουν σε νέους συντάκτες. Παράλληλα, καθώς τα κοινωνικά δίκτυα μετακινήθηκαν από το κείμενο στο βίντεο, η Wikipedia παρέμεινε κειμενική — μια επιλογή συνεπής με την αποστολή της, που όμως, όπως σημειώνεται με αξιοσημείωτη αυτοκριτική, προστάτευσε την ποιότητα εις βάρος της προσβασιμότητας.
Ο τρίτος κύκλος είναι αυτός που διαμορφώνεται τώρα, γύρω από τα μεγάλα μοντέλα ΤΝ. Και εδώ, υποστηρίζει η μελέτη, το άτυπο κοινωνικό συμβόλαιο του ανοιχτού ιστού — «δημοσίευσε ελεύθερα, γίνε ορατός μέσω της αναζήτησης, βρες βιωσιμότητα μέσω της προσοχής» — παύει να ισχύει.
Τα νούμερα
Η εικόνα που δίνουν τα δεδομένα της μελέτης είναι σαφής:
- Η επισκεψιμότητα από αυτοματοποιημένα συστήματα (αναγνωρισμένα bots και μη) αγγίζει σήμερα το 35% της συνολικής κίνησης και εξακολουθεί να αυξάνεται.
- Αυτό το 35% ευθύνεται για το 65% της πιο απαιτητικής σε πόρους κίνησης, καθώς η αυτοματοποιημένη πρόσβαση δυσκολεύει την προσωρινή αποθήκευση (caching).
- Το εύρος ζώνης για τη μεταφόρτωση περιεχομένου Wikimedia αυξήθηκε κατά 50% από τον Ιανουάριο του 2024, κυρίως λόγω αυτοματοποιημένου scraping στο Wikimedia Commons.
- Την ίδια στιγμή, η ανθρώπινη επισκεψιμότητα υποχωρεί: πτώση 8% το 2025 σε σχέση με το προηγούμενο έτος και 11,7% κατά μέσο όρο στο πρώτο πεντάμηνο του 2026. Ο Μάιος του 2026 κατέγραψε 12,4 δισ. ανθρώπινες προβολές — το χαμηλότερο μηνιαίο νούμερο από τότε που ξεκίνησε η καταγραφή το 2015.
- Το μερίδιο των παραπομπών από αναζήτηση έπεσε από 48% σε 36% μεταξύ 2022 και 2025, με τη μείωση των παραπομπών της Google να εξηγεί σχεδόν το σύνολο της απώλειας ανθρώπινης κίνησης.
Από την πίεση στην «επιστημική δέσμευση»
Το πιο ενδιαφέρον επιχείρημα της μελέτης δεν είναι το οικονομικό. Η οικονομική πίεση, γράφουν οι συγγραφείς, είναι ο μικρότερος κίνδυνος — απλώς ο πιο ορατός. Ο μεγαλύτερος είναι ποιοτικός: η μετατόπιση του ελέγχου των εργαλείων μέσα από τα οποία παράγεται και επικυρώνεται η γνώση, και η συρρίκνωση της πολλαπλότητας των τρόπων με τους οποίους μια κοινωνία αποφασίζει τι είναι αληθές.
Εδώ εισάγεται η έννοια των «σκοτεινών κοινών» (dark commons): μια υποδομή που τροφοδοτεί ιδιόκτητα συστήματα, ευρύτατα χρησιμοποιούμενη αλλά δομικά αόρατη και χωρίς δυνατότητα παρέμβασης. Η πραγματική συνεισφορά της Wikipedia, τονίζεται, δεν ήταν ποτέ μόνο η ελεύθερη γνώση, αλλά η ανοιχτή και πλουραλιστική διαδικασία παραγωγής της. Ένας κόσμος που δρομολογεί τη γνώση μέσα από μία και μόνη επιστημική διεπαφή δεν εξάγει απλώς αξία από αυτή τη διαδικασία — την καθιστά αόρατη και, τελικά, περιττή.
Ως προειδοποιητικό παράδειγμα αναφέρεται το Stack Overflow: δεκαπέντε χρόνια λειτουργίας ως εύρωστο κοινό γνώσης για την ανάπτυξη λογισμικού, με πάνω από 200.000 ερωτήσεις τον μήνα στο απόγειό του, και στη συνέχεια κατάρρευση άνω του 75% από τα τέλη του 2022 και μετά, με επιστροφή σε επίπεδα του 2008. Το Stack Overflow ήταν, σημειωτέον, σημαντική πηγή δεδομένων εκπαίδευσης για τα ίδια τα μοντέλα που το υποκατέστησαν.
Το Παράδοξο του Ανοιχτού
Η μελέτη τοποθετεί όλα τα παραπάνω μέσα στο πλαίσιο του «Παραδόξου του Ανοιχτού» (Paradox of Open): υπό συνθήκες ακραίας ασυμμετρίας ισχύος, ο ανοιχτός διαμοιρασμός μπορεί να διευκολύνει την εξόρυξη αξίας αντί για την ισότητα. Οι άδειες ελεύθερου περιεχομένου έδωσαν εκ των προτέρων άδεια για ακριβώς αυτού του είδους τις μαζικές επαναχρήσεις — απλώς δεν προέβλεψαν την κλίμακα και την απουσία ανταπόδοσης.
Το πρόβλημα είναι επίσης βαθιά άνισο. Επειδή τα γλωσσικά μοντέλα εκπαιδεύονται κατά κύριο λόγο στην αγγλόφωνη Wikipedia, ο νέος κύκλος αναπαράγει τις υπάρχουσες δομικές μεροληψίες σε πλανητική κλίμακα. Οι μικρότερες γλωσσικές εκδόσεις — συχνά οι μοναδικές δομημένες πηγές στη γλώσσα τους, άρα ιδιαίτερα πολύτιμες για την ανάπτυξη ΤΝ — είναι και οι λιγότερο εξοπλισμένες για να αντιδράσουν. Συντάκτες τεσσάρων αφρικανικών Wikipedia εκτίμησαν ότι το 40–60% των άρθρων αποτελούνται από μη διορθωμένες αυτόματες μεταφράσεις, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2025 η Wikipedia στα γροιλανδικά έκλεισε από τους ίδιους τους διαχειριστές της, με επίκληση του περιεχομένου που παράγεται από ΤΝ ως ενεργά επιβλαβούς για την ακεραιότητα της γλώσσας.
Τρεις στάσεις — και γιατί οι δύο δεν αρκούν
Απέναντι σε αυτή τη συνθήκη, η μελέτη χαρτογραφεί τρεις τύπους ροών αξίας (εξορυκτική, αμοιβαία, γενεσιουργός) και τρεις στρατηγικές στάσεις που έχουν στη διάθεσή τους οι διαχειριστές των κοινών:
- Αμυντικό κλείσιμο — περιορισμός πρόσβασης, rate limiting, μπλοκάρισμα crawlers. Μειώνει τη ζημιά, αλλά και το γενεσιουργό δυναμικό των κοινών. Στην «συναλλακτική» εκδοχή του (αποκλειστικές συμφωνίες αδειοδότησης) μπορεί να καταλήξει σε καθαρή περίφραξη, όπως στις περιπτώσεις Reddit και Stack Overflow.
- Παθητική αποδοχή — διατήρηση της ανοιχτότητας με την προσδοκία ότι η επαναχρήση ωφελεί τελικά όλους. Δούλεψε για δύο δεκαετίες, όταν η αξία επανακυκλοφορούσε· σήμερα διατηρεί την εικόνα της ανοιχτότητας ενώ τα κοινά αδειάζουν από μέσα.
- Ενεργητική στάση — διαπραγμάτευση των κανόνων αμοιβαιότητας και επένδυση στην ανάπτυξη ΤΝ ευθυγραμμισμένης με τα κοινά.
Το συμπέρασμα είναι κατηγορηματικό: αμυντικό κλείσιμο και παθητική αποδοχή καταλήγουν, παραδόξως, στο ίδιο σημείο — και οι δύο αφήνουν τους όρους του κύκλου να καθορίζονται από άλλους.
Η αποστολή για το 2030
Από τη διάγνωση προκύπτει μια πρόταση διατυπωμένη ως αποστολή (mission), με ρητή αναφορά στο πλαίσιο της Mariana Mazzucato για τις πολιτικές καινοτομίας προσανατολισμένες σε αποστολή:
Έως το 2030, η Wikimedia συνεργάζεται με προγραμματιστές δημόσιας ΤΝ και εταίρους ευθυγραμμισμένους με τα κοινά ώστε να χτίσει και να διακυβερνήσει τις διεπαφές και τις υποδομές ΤΝ μέσα από τις οποίες παράγονται και φτάνουν στους αναγνώστες τα κοινά της γνώσης.
Η αποστολή στηρίζεται σε δύο πυλώνες:
- Διακυβέρνηση υπέρ των κοινών: επανασχεδιασμός των κανόνων αναφοράς (attribution) και του Share Alike για το περιβάλλον της ΤΝ, μηχανισμοί αμοιβαιότητας πέρα από το χρηματικό αντάλλαγμα (π.χ. επιστροφή δεδομένων χρήσης που θα βοηθούσαν τις κοινότητες να κατευθύνουν τη συντακτική τους προσοχή), και εκπροσώπηση στα σώματα που γράφουν τα πρωτόκολλα του νέου οικοσυστήματος — όπως το Agentic AI Foundation, που διαχειρίζεται πρωτόκολλα όπως το MCP και το A2A και του οποίου τα ιδρυτικά μέλη είναι αποκλειστικά μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες.
- Wiki AI Stack: μια τεχνική στοίβα σε τρία επίπεδα — δεδομένων (Wikipedia ως σώμα αναφοράς, Wikidata ως δομημένος γράφος, Wikimedia Enterprise ως API), μοντέλων και εργαλείων, και εφαρμογών (τόσο εργαλεία υποστήριξης συντακτών όσο και νέες διεπαφές προς τους αναγνώστες).
Ρητά διευκρινίζεται ότι ο στόχος δεν είναι «το ChatGPT της Wikimedia». Είναι μια κατηγορία διεπαφών που καθιστούν τα κοινά της γνώσης άμεσα διαθέσιμα με όρους που θέτουν τα ίδια τα κοινά — και που, κρίσιμα, επιστρέφουν τους αναγνώστες πίσω στη Wikipedia, γιατί εκεί συντηρείται η δεξαμενή συντακτών και δωρητών.
Ως εφαλτήριο προτείνεται η Ελβετία: το Apertus, το πλήρως ανοιχτό πολυγλωσσικό μοντέλο των ETH Zurich, EPFL και CSCS που χρηματοδοτείται ως δημόσια υποδομή, και η Σύνοδος για την ΤΝ της Γενεύης το 2027.
Γιατί μας αφορά
Η μελέτη επιμένει ότι το ζήτημα δεν αφορά μόνο τη Wikimedia. Το OpenStreetMap περιγράφει «διαρκή πόλεμο» με τους scrapers· έργα ανοιχτού λογισμικού όπως τα KDE, GNOME και Fedora έχουν υποστεί επανειλημμένες διακοπές λειτουργίας από AI crawlers· από 43 ιδρύματα πολιτιστικής κληρονομιάς που ερευνήθηκαν το 2025, τα 27 απέδωσαν τις πρόσφατες αιχμές κίνησης σε bots εκπαίδευσης μοντέλων. Η Wikimedia έχει τη θεσμική κλίμακα και τη νομιμοποίηση να απαντήσει· τα περισσότερα άλλα κοινά της γνώσης δεν την έχουν.
Διαβάστε όλη την μελέτη εδώ
Πηγή άρθρου: https://openfuture.eu